سقاخانه ها وآبخوری های شهری

گفته شد که آبخوری در مقام یک مبلمان شهری، محل بروز تعدادی از خصلت ها و وی‍ژگی های فرهنگی و جغرافیایی یک جامعه استقراریافته می باشد. در اینجا ما سعی به معرفی تعدادی از سازه های سنتی اصیل و مشهور در ایران و نیز ارائه نقدی بر وضعیت معاصر آبخوری های موجود در سطح شهر تهران داریم.

سنگاب یا می-دان:

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۱: سنگاب مسجد سید اصفهان: سادگی و خلوص سنگتراشی

می-دان در اصل پیاله ای بسیار بزرگ و ساخته شده از سنگ یکپارچه است که نام آن برگرفته از دو وا‍ژه “می” به معنای شراب و “دان” به معنای محل نگهداری و در کل به معنای ظرف نگهداری شراب است، البته واژه سنگاب نیز در برخی مناطق اشاره به چنین ظرفی دارد، می-دان دارای فضای داخلی محدود و مسدودی برای نگهداری آب شرب است که به وسیله مشک و سطل پر می گردیده، که این آب توسط کاسه برنجی ای که بر سطح آن شناور بوده، به مصرف عموم می رسیده است، با توجه به راکد بودن آب و سرباز بودن مخزن و به طبع آن بروز مشکلات بهداشتی، اینگونه آبخوری به مرور عملکرد خود را از دست داده است. به لحاظ زیبایی شناسی فرمی و نیز کارکرد معنایی، در مورد م-دان می توان گفت که عموما دارای فرمی خالص، ساده و سنگین که سطوح بیرونی آن با حجاری اسلیمی های زیبا ونیز نقش کردن ابیاتی با مضامین مرتبط با فضای قرارگرفته، به عنوان یک شئ هنری، قابل بررسی و الهام بخشی هنرمندان معاصر می باشد. نحوه چیدمان این عنصر در فضای موردنظر و ارتباطی که با عناصر همجوار خود چون ایوان و شبستان برقرار می کرده، به نوعی عامل پرواز ذهن و محرک خیال “باغ بهشت” و “روضه رضوان” در ذهن مؤمنان و استفاده کنندگان بوده است.

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۳,۲: سنگاب مسجد امام اصفهان، ریزه کاری و ظرافت

سقاخانه:

سقاخانه یکی از قدیمی ترین المان های مرتبط با اب شرب بوده که امروزه نیز به علت ویژگی های بهداشتی و همخوانی با منابع آبی و نیز فرهنگ عمومی جامعه ایران، همچنان به حیات خود ادامه می دهد، شاید برجسته ترین نمونه های امروزی آن متعلق به حرم اهل بیت و بقاع متبرکه نظیر سقاخانه های مشهور حرم امام رضا باشد، اما با کمی واکاوی در سطح شهری مانند تهرانف می توان به نمونه های متنوعی از آن برخورد کرد که به عنوان یک ویژگی مهم، بسته به شرایط مکان قرارگیری و نوع ارتباط عناصر پیرامونی به شکل ها و ابعاد بسیار متنوعی، در ارتباطی تنگاتنگ با بستر خود ساخته شده است. در مورد منشأ سقاخانه، روایت های متنوعی وجود دارد، از نسبت دادن به ادیان پیش از اسلام چون مهرپرستی و زرتشت، تا مرتبط دانستن به قیام عاشورا و شخص حضرت ابولفضل، به عنوان سقای جاودان واقعه بزرگ کربلا، به هرصورت گذشته از فرم هماهنگ با عملکرد آن، امروزه سقاخانه بیش از هر چیز دارای باری معنوی و در پیوندی تنگاتنگ با مضامین فرهنگی قرار دارد.

مسئله دیگری که همواره با نام سقاخانه گره خورده است، عمل “وقف” می باشد، به گونه ای که اصولا ساخت سقاخانه پیوسته، مترادف با وقف آب شرب جهت سیراب نمودن رهگذران و عموم افراد جامعه پنداشته می شده است، از وقف کردن جهت شادی روح عزیزان از دست رفته بانی تا وقف به نام ائمه علی الخصوص حضرت سیدالشهدا و ابولفضل.

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۴: سقاخانه اسمال طلا، مشهد

فرم سقاخانه ترکیبی از المان های آشنای سنتی است: نرده های فلزی دست ساز با نقوش اسلیمی، کاشیکاری هفت رنگ در ترکیب با خطوط خوشنویسی، نماد دست “ثارالله”، کاسه برنجی و تعدادی عناصر تزئینی الحاقی که بسته به سلیقه طراح و بانی و با توجه به زمینه قرارگیریف به آن افزوده شده است. اما تعیین کننده ترین عنصر فرمی آن را می توان فلزکاری های موجود در ترکیب کلی آن است، پس اگر کالبد سنگ با شخصیت می-دان گره خورده است، در اینجا فلز عنصر اصلی و یاداوری کننده سقاخانه است.

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۵: بازنمودی از یک سقاخانه سنتی

در مواردی در سقاخانه ها جایگاهی برای روشن کردن شمع که عموما جهت نذر وحاجت افراد در ایام مختلف، غلی الخصوص شب های جمعه و نیز شب شام غریبان عزای حسینی مورد استفاده قرار می گیرد.

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۶: جزئیات و عناصر سقاخانه

خمره و پایه:

تشکیل شده از یک خمره گلی بزرگ که بر روی چهارپایه ای فلزی یا چوبی استقرار یافته و آب درون آن توسط شیری فلزی و یا لیوانی متصل به زنجیر استفاده می گردیده است، خمره گلی علاوه بر آنکه بهترین و ارزان ترین انتخاب جهت ساخت مخزن آب محسوب می شد با بهره گیری از خاصیت موئینگی سفال و ترشح آب به جداره و سپس تبخیر آن باعث خنکی آب شرب درون خود می گردیده است، این وسیله به علت مشکلات بهداشتی و سختی کاربرد امروزه کاملا منسوخ گردیده، اما در قالب یک شیء نمادین و دارای بار نوستالژیک و تزئینی، در مکان های مختلف همچنان به چشم می خورد

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۷: خوره گلی، عناصر و جزئیات

از دیگر اندام های مرتبط با توزیع اب شرب در شهرهای گذشته ایران، می توان به حوضخانه ها و پایاب ها اشاره نمود که به اختصار می توان گفت، مجموعه هایی عموما زیرزمینی هستند که آب جاری چشمه ها و قنوات برای استفاده عموم به درون حوض هایی با نقوش هندسی- عمدتا هشت گوش- هدایت می شوند و افراد می توانستند در فضایی خنک و باصفا به رفع تشنگی خود بپردازند.

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۸: آب انبار با مخزن کاملا ایزوله

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۹: یک پایاب

نمونه های ذکر شده عناصری هستند که در گذر زمان و با توجه به نوع منابع آبی وقت، نحوه توزیع آب، میزان جمعیت استفاده کننده و فرهنگ جامعه به مرور شکل گرفته و در زمان خود از کارایی مناسب برخوردار بوده اند، اما امروزه با تغیی نظام توزیع آب به شبکه لوله کشی شهری و قابلیت ماشین آلات مکانیکی برای فراهم نمودن آب شرب با دمایی دلخواه، مناسبات و اشکال جدیدی از رویداد نوشیدن آب شهری به وجود آمده است. اندام هایی نظیر سنگاب، پایاب و حوضخانه به علت غیربهداشتی بودن، نبود منابع آبی لازم و . . . امروزه توجیه لازم جهت ساخت را از دست داده اند، در عوض اندام های جدیدی چون آبسردکن ها با اشکال متنوع در جهت رفع نیاز عمومی آب شرب، با کارایی بالا مورد استفاده قرار می گیرند، دستگاه های مکانیکی ای که در طراحی آنها تنها دو فاکتور عملکرد فنی و رعایت حداقلی مسائل بهداشتی در نظر گرفته شده است،که هرچند شروطی لازم می باشند اما با در نظر گرفتن سایر پارامترهای مؤثر بر طراحی آبخوری به عنوان یک مبلمان شهری، مانند مسائل طرح شده در رابطه با بازخوردهای فرهنگی و اجتماعی این مبلمان، به هیچ وجه امری کافی محسوب نمی گردد و از این لحاظ نیاز به بازبینی در روش های متداول و نیز ساماندهی مبلمان های مربوطه یعنی آبسردکن ها، مخازن فلزی و آبخوری های سرامیکی در سطح شهری با اهمیت تهران، بیش از گذشته احساس می گردد.

با نگاهی کلی به آبخوری های موجود در سطح شهر، می توان یک تقسیم بندی دوگانه را متصور شد :

“آبخوری های طراحی شده” و “آبخوری های طراحی نشده”:

آبخوری های طراحی شده:

این دسته از آبخوری ها عموما با الهام با از عناصر سنتی نظیر سقاخانه ها ساخته شده اند، در نمونه های قدیمی به علت نزدیکی زمانی به عصر زندگی سنتی، مایه هایی از وحدت شکل و فرم های آگاهانه در ساختار این آبخوری ها دیده می شود بعلاوه در مکان یابی و نحوه استقرار نیز با دیدی نسبتا جامع وتوجه به عناصر پیرامونی اجرا گردیده اند، اما در نمونه های اخیر به برداشتی کاریکاتورگونه و تنها به جمع جبری و کنارهم نهادن عناصر این آبخوری ها نظیر: پنجره مشبک، کاشی کاری، نماد دست و ساخت گلدسته ها و گنبد مینیاتوری بسنده شده و بدون درنظر گرفتن موقعیت شهری و تنها براساس مسئله مالکیت اقدام به نصب و اجرای این آبخوری های “شبه سنتی” نموده اند که مجموع این مسائل زمینه طرد اجتماعی و در نتیجه متروک ماندن، به رغم تمامی انگیزه های انسانی و تلاشی که متولیان جهت ایجاد کیفیت نموده اند، به وجود آوردن صحنه هایی ناخوشایند را در مورد اینگونه آبخوری ها سبب گردیده

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۱۰: دو نمونه از سقاخانه های قدیمی تهران (البته با اعمال تغیرات و مرمت مختصر) به پیوستگی سقاخانه با بافت مجاور توجه کنید

تهران فردا :سقاخانه ها وآبخوری های شهری

تصویر شماره ۱۱: یک سقاخانه معاصر (محله چالهرز تهران) به چینش شلوغ و قرارگیری نامتوازن عناصر و نیز عدم پیوند و ناهماهنگی آبخوری با بافت توجه کنید

www.tehranefarda.com / تهران فردا

آبخوری های طراحی نشده:

در مورد این دسته از آبخوری ها می توان گفت در اجرای آنها صرف مسائل فنی و بهداشتی، آنهم در سطحی ترین نوع برداشت و با حداقل کیفیت، تأثیر گذار بوده، به نحوی که این آبخوری ها قادر به تأمین همین دو پارامتر بسیار ابتدایی هم نبوده و به هیچ وجه در مقام یک مبلمان شهری قابل ارزیابی نیستند. در واقع اینگونه از آبخوری مجموعه چندگانه ای از مشکلات بهداشتی، عملکردی و زیبایی شناسانه و تقریبا بدون هیچ گونه مزیت کیفی می باشند، و این امر توجه فوری متولیان در جمع آوری و تبدیل این عناصر ناهنجار از سطح شهر را طلب می کند

تصویر شماره ۱۳: محدود کردن تعریف آبخوری شهری به یک آبسردکن، بی توجهی کامل به مسائل بهداشتی، فنی، رفتاری و نیز قرارگیری کاملا نامناسب دستگاه بر روی جوی آب

تصویر شماره ۱۴:نمونه ای ازبی توجهی کامل به تمامی استانداردها و پارامترهای طراحی آبخوری  که در نهایت منجر به متروک شدن ابخوری گردیده